«...—Τώρα καλύτερα να λησμονήσουμε πάνω σε τούτα τα
χαλίκια·
δε φελά να μιλάμε·
τη γνώμη των δυνατών ποιός θα μπορέσει να τη γυρίσει;
ποιός θα μπορέσει ν’ ακουστεί;
Καθένας χωριστά ονειρεύεται και δεν ακούει το βραχνά
των άλλων.
—Ναι· όμως ο μαντατοφόρος τρέχει
κι όσο μακρύς κι αν είναι ο δρόμος του, θα φέρει
σ’ αυτούς που γύρευαν ν’ αλυσοδέσουν τον Ελλήσποντοτο
το φοβερό μήνυμα της Σαλαμίνας...»
Γιώργος Σεφέρης, Σαλαμίνα της Κύπρος, 1953
Του Βασίλη Ασημακόπουλου
Το Κυπριακό ζήτημα είναι κατ’ αρχάς θέμα απαγόρευσης αρχικά από τον αγγλικό και στη συνέχεια από τον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό άσκησης του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης του κυπριακού λαού. Επειδή η συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων της Μεγαλονήσου είναι Έλληνες, γι’ αυτό το περιεχόμενο της αυτοδιάθεσης λάμβανε το χαρακτήρα της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα, ως το τελευταίο κομμάτι μιας μακράς διαδικασίας εθνικής ολοκλήρωσης, που ξεκινάει με την Επανάσταση του 1821 και ολοκληρώνεται τον 20ο αιώνα, εντός των πλαισίων της σύγκρουσης μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, αλλά και της οθωμανικής αυτοκρατορίας ή της διαδόχου της Τουρκίας μέσα από τη διαχείριση του λεγόμενου Ανατολικού Ζητήματος. Το δικαίωμα αυτοδιάθεσης-ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα ήταν η κυρίαρχη εκδοχή του Κυπριακού ζητήματος τη δεκαετία του ’50. Η επίσημη δεξιά της εποχής ιδιαίτερα στην Καραμανλική της εκδοχή ήταν ενάντια στο αίτημα αυτοδιάθεσης-ένωσης, αντανακλώντας τον υποτελή χαρακτήρα της ελληνικής αστικής τάξης απέναντι στον αμερικανο-βρετανικό ιμπεριαλισμό, στη δραστική επέμβαση του οποίου χρωστούσε την μεταπολεμική επιβίωση και επικράτησή της στον εμφύλιο που ακολούθησε, εσωτερικεύοντας τις μεταξύ τους αντιθέσεις, υπονομεύοντας καταλυτικά το ιδεολόγημα της εθνικοφροσύνης. Η αριστερά κυρίως (ήδη από τη δεκαετία του ’40) αλλά και το κέντρο στήριζαν ανοιχτά τον αγώνα του κυπριακού λαού για αυτοδιάθεση-ένωση τη δεκαετία του ’50, αναδεικνύοντας στην Ελλάδα το αίτημα της Εθνικής Ανεξαρτησίας απέναντι ουσιαστικά στο καθεστώς αμερικανοκρατίας τη δεκαετία του ’60 ως κυρίαρχο. Την περίοδο 1960-1974, λόγω της συνθήκης της δοττής ανεξαρτησίας υπό καθεστώς εγγυητριών δυνάμεων, το αίτημα αυτοδιάθεσης-ένωσης υποχωρεί και αναδεικνύεται το αίτημα για Κύπρο γνήσια ανεξάρτητη, καθώς είναι φανερό ότι η συνθήκη Ζυρίχης-Λονδίνου δεν είναι λειτουργική, όπως έδειχνε η πρόταση αναθεώρησης της συνθηκών από τον Μακάριο (1963), οι ένοπλες συγκρούσεις ανάμεσα στις κοινότητες, αλλά και ένταση μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας (1964).