Του Θανάση Ν. Παπαθανασίου
Η Σύνοδος της Νικαίας τόλμησε κάτι που μοιάζει επαναστατικό. Διατύπωσε την πίστη με την φιλοσοφική γλώσσα της εποχής της και της κοινωνικής συνάφειάς της. Τόλμησε δηλαδή να εκφράσει την πίστη χρησιμοποιώντας έναν όρο ο οποίος δεν βρίσκεται στην Αγία της Γραφή, τον όρο «ομοούσιος». Με αυτόν δήλωσε ότι ο Υιός –ο οποίος και ενανθρώπησε– είναι της ίδιας ουσίας με τον Πατέρα. Είναι δηλαδή Θεός και όχι δημιούργημα. Πράττοντας έτσι η Σύνοδος χρησιμοποίησε τα ελληνικά εννοιολογικά εργαλεία, την οντολογικά σκέψη δηλαδή, η οποία καταπιάνεται με το «είναι», την «ουσία», την «υπόσταση».
Η γλωσσική αυτή καινοτομία της Συνόδου δεν ήταν παρά εφαρμογή της πίστης σε Θεό σαρκωθέντα. Η ενανθρώπηση (δηλαδή το ότι ο Θεός έγινε και παραμένει για πάντα άνθρωπος – κι όχι ότι απλώς έκανε ένα πέρασμα από την ζωή των ανθρώπων) συνεπάγεται την πρόσληψη του πλήρους ανθρώπου. Είναι θεμελιώδες χριστιανικό αξίωμα το ότι, όποτε ο Θεός μιλάει στον άνθρωπο, μιλάει την γλώσσα του εκάστοτε συνομιλητή του, άρα όλες τις ανθρώπινες γλώσσες, κι όχι κάποια θεϊκή ιδιόλεκτο ή μια και μόνο ιερή γλώσσα. Αυτό σημαίνει ότι αναγνωρίζεται η δημιουργική ικανότητα και ευθύνη του ανθρώπου να διατυπώνει το νόημα (το οποίο σύμφωνα με την χριστιανική πίστη αποκαλύπτει ο Θεός) με τους δικούς του γλωσσικούς τρόπους, ποικίλους από τόπο σε τόπο και από εποχή σε εποχή. Η δυναμική δηλαδή της ενανθρώπησης συνεχίζεται μέσα στην ιστορία και μέσα στην πολυπολιτισμικότητα.
Η πρόσληψη ειδικά της ανθρώπινης βούλησης και της δημιουργικότητας οδηγεί σε θετική στάση απέναντι στους πολιτισμούς. Σε στάση ανταμώματος, σεβασμού και αποδοχής των πολιτισμών ως νέας σάρκας του σαρκωμένου Χριστού. Κάτι ολότελα διαφορετικό από το αποικιοκρατικό πνεύμα και τον πολιτισμικό ιμπεριαλισμό, αλλά και διαφορετικό από την ειδωλοποίηση κάθε πολιτισμού. Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής τέσσερις αιώνες μετά την Νίκαια έγραψε εμβληματικά ότι ο Υιός του Θεού, όντας Θεός ο ίδιος, επιθυμεί να πραγματώνεται πάντα και παντού το μυστήριο της ενανθρώπησής του.
Στο Σύμβολο η πίστη στην θεότητα του Χριστού δηλώνεται με δύο διαφορετικούς και ισοδύναμους τρόπους. Αφενός με τον οντολογικό ελληνικό όρο «ομοούσιος» και αφετέρου με την εικονιστική, συμβολική έκφραση «φως εκ φωτός» («Πιστεύω… εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν,… φῶς ἐκ φωτός, Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ,… ὁμοούσιον τῷ Πατρί»). Στο ζεύγος αυτό αποτυπώνεται από τη μια ο τρόπος του νέου κόσμου, του ελληνικού, στον οποίο είχε ανοιχτεί η Εκκλησία, και από την άλλη ο τρόπος της Βίβλου. Εικονιστική είναι και η διατύπωση του Συμβόλου αμέσως μετά: «κατελθόντα [εκ των ουρανών]». Χρησιμοποιείται δηλαδή η βιβλική σημιτική εικόνα των ουρανών, μολονότι ξεκάθαρα πιστεύεται ότι δεν έλαβε χώρα τοπική μετακίνηση (όπως διευκρινίζει, για παράδειγμα, ένας ύμνος των Χαιρετισμών της Παναγίας, ο Υιός έζησε ολόκληρος στη γη χωρίς διόλου να απουσιάσει από τον ουρανό («Ὅλος ἦν ἐν τοῖς κάτω, καὶ τῶν ἄνω οὐδόλως ἀπῆν, ὁ ἀπερίγραπτος Λόγος· συγκατάβασις γὰρ θεϊκή, οὐ μετάβασις δὲ τοπικὴ γέγονε»).
Η Νίκαια λοιπόν ενέχει μια δυναμική για διατύπωση της πίστης με τον τρόπο κάθε πολιτισμού, πράγμα πολλαπλά σημαντικό και καταστατικό σήμερα για την χριστιανική μαρτυρία στην οικουμένη. Η Ιεραποστολική (η επιστήμη της ιεραποστολής), για παράδειγμα, εξετάζει νέους τρόπους διατύπωσης της πίστης στην Άπω Ανατολής όπου το «είναι», η «ουσία» και η «υπόσταση» δεν νοούνται με τον ελληνικό οντολογικό τρόπο, αλλά με τρόπους εικονιστικούς που μοιάζουν με σχετικοποίηση της ταυτότητας.
Εξετάζεται επίσης η αναδιατύπωση της πίστης και στην υποσαχάρια Αφρική, όπου έχει επιχειρηθεί μια πολύ ενδιαφέρουσα πρόσληψη της ντόπιας παράδοσης του μεγάλου Αδερφού ο οποίος γεφυρώνει τον Ύψιστο Θεό με τους ανθρώπους (όπως, θα λέγαμε, ο Υιός γεφυρώνει με την ενανθρώπησή του τον Πατέρα με τους ανθρώπους). Η δυνατότητα αλλά και η υποχρέωση αναδιατύπωσης της πίστης με τον τρόπο κάθε πολιτισμικής συνάφειας (παράλληλα φυσικά προς τους καθιερωμένους τρόπους) αφορά όλες τις σημερινές συνάφειες: και τους παραδοσιακούς πολιτισμούς Ασίας, Αφρικής, Λατινικής Αμερικής και Ωκεανίας, αλλά και τις νέες, υβριδικές κουλτούρες οι οποίες πλέον αναδύονται στα σπλάχνα του Δυτικού κόσμου μαζί με το νέο σύμπαν του κυβερνοχώρου.
Με αυτόν τον συνδυασμό οντολογικών και εικονιστικών – συμβολικών εκφράσεων η Νίκαια εκφράζει ακόμα μια πολύ σημαντική δυναμική: Η σωτηρία του κόσμου δεν βασίζεται απλώς στο «είναι» του Θεού, σαν τάχα ο Θεός να είναι μια αδρανής ύπαρξη. Η σωτηρία ενεργείται από την πράξη του αδιάκοπα εργαζόμενου Θεού. Αυτός ο Θεός αναγνωρίζεται από τους πιστούς του όχι βάσει κάποιας «χημείας» του, αλλά ως ο απελευθερωτής Θεός, ως αυτός που δρα και βγάζει τον λαό του από την δουλεία της Αιγύπτου – κάθε Αιγύπτου. Και αυτό γεννά με την σειρά του την θεολογία της Απελευθέρωσης, όχι ως έναν κλάδο ή ένα είδος της θεολογίας, αλλά ως την χριστιανική θεολογία καθαυτή, στο σύνολό της.
Ο σπουδαίος ειδικός της Ιεραποστολικής Ντέιβιντ Μπος (David Bosch, +1992) είχε διατυπώσει κάποτε την κριτική ότι υπάρχει χτυπητή διαφορά μεταξύ της Επί του Όρους Ομιλίας (όπου ο Χριστός είχε μακαρίσει τους ειρηνοποιούς, τους πράους, τους πεινασμένους για δικαιοσύνη κλπ) και του Συμβόλου της Νίκαιας. Στην Ομιλία τονίζεται η ηθική ευθύνη του πιστού, η σημασία του βιωμένου τρόπου ζωής. Στο Σύμβολο της Νίκαιας όμως διατυπώνονται δογματικές αρχές χωρίς καμία αναφορά στην στάση ζωής των πιστών.
Ο Bosch είχε δίκιο, υπό την έννοια ότι συχνά οι χριστιανοί θεωρούν ευσέβεια την δογματική ακρίβεια και υποτιμούν την σημασία που έχει η στάσης ζωής και η πράξη. Σε αυτή την περίπτωση όμως προσπερνούν το ότι ο ίδιος ο Χριστός όρισε ως κριτήρια της έσχατης κρίσης την αλληλεγγύη προς τους «ελάχιστους αδελφούς». Ωστόσο, προφανώς αυτά τα δύο (η Ομιλία και το Σύμβολο) χρειάζεται να είναι σε όσμωση – όχι σε αντιδιαστολή. «Το ότι αποκαλούμε Πατέρα μας τον άφθαρτο και δίκαιο και αγαθό Θεό», είχε πει ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης, ο οποίος γεννήθηκε δέκα χρόνια μετά την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο, «μας διδάσκει να επαληθεύουμε αυτή τη συγγένεια με τον τρόπο ζωής μας».
Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Αναπληρωτής Καθηγητής Ιεραποστολικής στην Ανώτατη Εκκλησιαστική Ακαδημία Αθήνας, Διευθυντής του περιοδικού Σύναξη
1.700 χρονια απο τη Νικαια
ΠΗΓΗ:https://www.tovima.gr/2025/11/28/opinions/o-ergazomenos-theos-kai-i-diapolitismikotita/?fbclid=IwdGRjcAOYLp9jbGNrA5gs9GV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDDM1MDY4NTUzMTcyOAABHuzEIM9RHMuH-04z6hwYxWcgPiUzGpkjKJCwnAc1OZMteT_qBDg_lbYozWh9_aem_0GavrliRitGztciuMdnsiQ
Ανάρτηση από: https://geromorias.blogspot.com/
